Inson mehnat faoliyatida nafaqat ish jarayoni, balki dam olish, tiklanish va shaxsiy hayot uchun ajratiladigan vaqt ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli mehnat munosabatlarida ish vaqti hamda dam olish vaqti aniq me’yorlar asosida belgilanadi. Bu nafaqat xodimning sog‘lig‘i va unumdorligi, balki jamiyatdagi ijtimoiy adolatning ham muhim ko‘rsatkichidir.

O‘zbekiston Respublikasining yangi Mehnat kodeksida ish va dam olish vaqti to‘g‘risidagi normalar xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) standartlariga muvofiq tarzda qayta ishlab chiqilgan. Unga ko‘ra, ish vaqti — bu xodim o‘z mehnat vazifalarini bajarishga sarflaydigan vaqt bo‘lib, dam olish vaqti esa — xodim mehnat majburiyatlaridan ozod bo‘lib, dam olish, tiklanish va shaxsiy ishlari bilan shug‘ullanish uchun mo‘ljallangan davrdir.

Ish vaqtining me’yori xodimning kasbi, yoshi, mehnat sharoiti va sog‘lig‘iga qarab belgilanadi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 130-moddasiga ko‘ra, ish haftasining odatiy davomiyligi 40 soatdan oshmasligi kerak. Odatda, bu 5 kunlik ish haftasida har kuni 8 soatdan yoki 6 kunlik ish haftasida 7 soatdan iborat bo‘ladi. Ish haftasi tartibi korxona yoki tashkilotning ichki mehnat tartib-qoidalari bilan belgilanadi.

Bundan tashqari, ayrim toifadagi xodimlar uchun qisqartirilgan ish vaqti joriy etilgan. Masalan:
– 18 yoshga to‘lmagan shaxslar uchun ish vaqti haftasiga 36 soatdan oshmasligi kerak;
– 16 yoshgacha bo‘lganlar uchun esa — 24 soatdan ortiq bo‘lmasligi lozim;
– nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun mehnat sharoitiga qarab qisqartirilgan ish vaqti belgilanadi;
– og‘ir va zararli mehnat sharoitida ishlovchilar uchun ham qisqartirilgan ish vaqti belgilanadi.

Qo‘shimcha ish vaqti — bu xodimning belgilangan me’yorlardan ortiq ishlagan vaqti hisoblanadi. Bunday ishlar faqat xodimning roziligi bilan va mehnat qonunchiligida ko‘rsatilgan hollarda amalga oshiriladi. Mehnat kodeksi bo‘yicha qo‘shimcha ish vaqti yiliga 120 soatdan oshmasligi kerak. Qo‘shimcha ish uchun ish haqi odatda 1,5 baravar miqdorda to‘lanadi.

Ba’zi hollarda ish jarayoni kechasi yoki navbatchilik asosida tashkil etiladi. Kechasi bajariladigan ishlar (soat 22:00 dan 6:00 gacha) uchun xodimga oshirilgan miqdorda haq to‘lanadi. Xotin-qizlar, homilador ayollar va 18 yoshga to‘lmagan shaxslarni tungi ishlarga jalb etish esa qonun bilan cheklangan.

Dam olish vaqti xodimning mehnat qobiliyatini tiklash, sog‘lig‘ini mustahkamlash va oilasi bilan vaqt o‘tkazishi uchun mo‘ljallangan. Mehnat kodeksiga ko‘ra, dam olish vaqti quyidagi turlarni o‘z ichiga oladi:
– ish kunidagi tanaffuslar;
– haftalik dam olish kunlari;
– bayram (ishlanmaydigan) kunlar;
– mehnat ta’tillari.

Ish kuni davomida xodimga kamida bir soatlik tushlik tanaffusi beriladi. Bu vaqt ish vaqti hisoblanmaydi, biroq xodim korxona hududidan chiqib, o‘z xohishiga ko‘ra dam olishi mumkin. Bundan tashqari, har 4–6 soatlik ish faoliyatidan keyin qisqa muddatli (10–15 daqiqalik) texnik tanaffuslar ham berilishi mumkin.

Har haftada xodim kamida bir yoki ikki kun dam olish huquqiga ega. Odatda, 5 kunlik ish haftasida shanba va yakshanba dam olish kunlari hisoblanadi. 6 kunlik ish haftasida esa yakshanba yagona dam olish kuni sifatida belgilanadi.

O‘zbekiston Respublikasida rasmiy bayramlar — ya’ni ishlanmaydigan kunlar ham dam olish vaqtiga kiradi. Ular quyidagilardan iborat: 1-yanvar (Yangi yil), 8-mart (Xotin-qizlar kuni), 21-mart (Navro‘z bayrami), 9-may (Xotira va qadrlash kuni), 1-sentabr (Mustaqillik kuni), 1-oktabr (Ustoz va murabbiylar kuni), 8-dekabr (Konstitutsiya kuni) hamda diniy hayit kunlari. Agar bayram kuni dam olish kuniga to‘g‘ri kelsa, dam olish kuni keyingi ish kuniga ko‘chiriladi.

Mehnat ta’tili xodimning dam olish vaqtining eng muhim shaklidir. Har bir xodimga yilda kamida 21 kalendar kunlik asosiy mehnat ta’tili beriladi. Ayrim toifadagi xodimlar (masalan, o‘qituvchilar, sog‘liqni saqlash xodimlari, og‘ir sharoitda ishlovchilar) uchun ta’til muddati uzaytirilgan bo‘lishi mumkin. Xodimning ta’til davrida o‘rtacha ish haqi saqlanadi, bu davr mehnat stajiga qo‘shiladi.

Yangi Mehnat kodeksi bo‘yicha xodim mehnat ta’tilining bir qismini o‘zining xohishiga ko‘ra bo‘lib olishi mumkin, biroq bir bo‘lagining davomiyligi 14 kalendar kundan kam bo‘lmasligi kerak. Ish beruvchi xodimni ta’tildan qaytmasdan turib ishga jalb etishga faqat xodimning yozma roziligi bilan ruxsat etiladi.

Dam olish vaqti — bu xodim uchun faqat dam olish emas, balki oilaviy hayot, ta’lim, ijodiy faoliyat yoki ijtimoiy ishlar bilan shug‘ullanish imkoniyatidir. Shu bois, dam olish huquqi insonning asosiy mehnat huquqlaridan biri hisoblanadi va uni cheklashga yo‘l qo‘yilmaydi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 25-iyuldagi “Ish vaqti va dam olish vaqtini tartibga solish tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qaroriga ko‘ra, ish vaqtini moslashuvchan tashkil etish, masofaviy mehnat shakllari va qisqartirilgan ish haftasi tizimlarini keng joriy etish belgilangan. Bu, ayniqsa, axborot texnologiyalari, ta’lim va xizmat ko‘rsatish sohalarida xodimlarga qulaylik yaratmoqda.

Xulosa qilib aytganda, ish vaqti hamda dam olish vaqti o‘rtasidagi muvozanat mehnat unumdorligi, inson salomatligi va ijtimoiy farovonlikni belgilovchi asosiy omildir. Ish beruvchi bu me’yorlarga rioya qilsa, xodimning mehnatga bo‘lgan ishtiyoqi va samaradorligi oshadi. Har bir fuqaro o‘zining mehnat va dam olish huquqlarini bilishi, ularni amalda qo‘llay bilishi bugungi zamon mehnat madaniyatining ajralmas qismidir.