Har qanday mehnat jamoasida tartib va intizom mehnat unumdorligi, jamoaning barqarorligi va tashkilotning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishida muhim o‘rin tutadi. Shu sababli mehnat qonunchiligi xodimning o‘z mehnat majburiyatlarini halol, mas’uliyat bilan bajarishini talab etadi. Agar xodim mehnat intizomini buzsa yoki korxonaga moddiy zarar yetkazsa, u qonun doirasida javobgarlikka tortiladi. Bu javobgarlik turlari — intizomiy va moddiy javobgarlikdir.

Mehnat intizomi va intizomiy javobgarlik tushunchasi

Mehnat intizomi — bu xodimlarning mehnat tartib-qoidalariga, ichki mehnat nizomiga, ish beruvchining qonuniy farmoyishlariga qat’iy amal qilishi demakdir. Mehnat intizomi mehnat jamoasida tartib, mas’uliyat va samaradorlikni ta’minlaydi.

Agar xodim mehnat intizomini buzsa, unga nisbatan intizomiy jazo qo‘llaniladi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 190–197-moddalarida intizomiy javobgarlik tartibi belgilangan.

Intizomiy javobgarlik — bu xodimning mehnat intizomini buzganligi uchun ish beruvchi tomonidan unga nisbatan qonuniy tartibda choralar ko‘rilishidir. Intizomiy jazo choralari xodimni jazolash emas, balki uni tartibga, mas’uliyatga va o‘z burchini halol bajarishga undashga xizmat qiladi.

Intizomiy jazo turlari

Mehnat kodeksiga ko‘ra, xodimga quyidagi intizomiy jazolar qo‘llanilishi mumkin:

1. Ogohlantirish — eng yengil jazo turi bo‘lib, xodimga mehnat intizomini buzganligi haqida rasmiy ogohlantirish beriladi.

2. Hayfsan — xodimning mehnat intizomini jiddiy buzganligi uchun beriladigan og‘irroq jazo chorasidir.

3. Ishdan bo‘shatish — eng og‘ir intizomiy jazo bo‘lib, xodim mehnat shartnomasini buzganligi, ishga kelmaslik, mast holda ish joyida bo‘lish, ish beruvchining ishonchini yo‘qotish kabi hollarda qo‘llaniladi.

Ish beruvchi intizomiy jazo choralarini qo‘llashdan avval xodimdan yozma tushuntirish xati so‘rashi shart. Agar xodim tushuntirish xatini yozmasa ham, bu jazo qo‘llashga to‘sqinlik qilmaydi, biroq bu holat maxsus dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

Intizomiy jazo intizom buzilgan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay qo‘llanilishi kerak. Biroq bu muddat intizomiy buzilish aniqlangan kundan boshlab hisoblanadi va bir yildan keyin jazo qo‘llanilmaydi.

Agar xodim bir yil davomida yangi intizomiy buzilish sodir etmasa, u ilgari olgan jazodan ozod etilgan deb hisoblanadi. Ish beruvchi xodimni o‘z ixtiyori bilan muddatidan oldin ham jazo ta’siridan ozod qilishi mumkin.

Moddiy javobgarlik tushunchasi

Moddiy javobgarlik — bu xodimning o‘zining aybi bilan ish beruvchiga yetkazgan moddiy zararni qoplash majburiyatidir. Bu javobgarlik xodim tomonidan korxona, muassasa yoki tashkilot mulkiga zarar yetkazilgan hollarda vujudga keladi.

O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (203–214-moddalar) hamda “Xodimlarning moddiy javobgarligi to‘g‘risida”gi Nizom asosida, xodim quyidagi hollarda moddiy javobgarlikka tortilishi mumkin:
– xodimning aybi bilan mulk yoki asbob-uskunalar yo‘qotilgan, buzilgan yoki yaroqsiz holga keltirilgan bo‘lsa;
– korxona pul mablag‘lari yoki mahsulotlarini o‘zlashtirish yoki isrof qilish holatlari aniqlansa;
– hisob-kitoblarda xodimning beparvoligi yoki noto‘g‘ri hisob yuritishi oqibatida zarar keltirilsa;
– xodimning harakati yoki harakatsizligi tufayli ish beruvchiga jarima, penya yoki boshqa iqtisodiy zarar yetkazilsa.

Moddiy javobgarlikni belgilashda asosiy omil — xodimning aybidir. Agar zarar tabiiy ofat, avariya yoki ish beruvchining noto‘g‘ri ko‘rsatmasi tufayli kelib chiqqan bo‘lsa, xodim moddiy javobgar bo‘lmaydi.

Moddiy javobgarlik miqdori va uni undirish tartibi

Ko‘pchilik hollarda xodim zararning haqiqiy miqdori doirasida, ammo bir oylik ish haqidan ortiq bo‘lmagan miqdorda javobgar bo‘ladi. Biroq ayrim hollarda xodim to‘liq moddiy javobgarlik bilan javob beradi.

To‘liq moddiy javobgarlik quyidagi hollarda qo‘llaniladi:
– xodim maxsus shartnoma asosida moddiy javobgar shaxs sifatida ishga olingan bo‘lsa (omborchi, kassir, ekspeditor va boshqalar);
– xodim mulkni qasddan yo‘qotgan yoki buzgan bo‘lsa;
– xodim mast holda yoki giyohvandlik ta’sirida ish bajargan bo‘lsa;
– xodim o‘zining jinoyat sodir etgan harakati natijasida zarar keltirgan bo‘lsa.

Moddiy zarar miqdori ish beruvchi tomonidan maxsus komissiya tomonidan aniqlanadi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Xodim zarar summasiga rozi bo‘lsa, u o‘z xohishiga ko‘ra yozma ravishda to‘lovni amalga oshiradi. Agar xodim bunga rozi bo‘lmasa, nizoni faqat sud tartibida hal qilish mumkin.

Moddiy javobgarlikning maqsadi xodimni jazolash emas, balki mulkka nisbatan mas’uliyat hissini kuchaytirish, intizomni mustahkamlash va korxonaning iqtisodiy manfaatlarini himoya qilishdan iboratdir.

Intizomiy va moddiy javobgarlik o‘zaro bog‘liqligi

Ba’zi hollarda xodim mehnat intizomini buzish orqali korxonaga moddiy zarar ham yetkazadi. Masalan, xodim ish vaqtida beparvolik bilan texnik asbobni buzib qo‘ysa, u ham intizomiy, ham moddiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Biroq bu ikki jazo bir-birini takrorlamaydi, balki o‘zaro mustaqil tartibda qo‘llaniladi.

Intizomiy va moddiy javobgarlikni qo‘llashda adolat tamoyiliga rioya qilinishi lozim. Ish beruvchi xodimni jazolashda shaxsiy adovat, kamsitish yoki bosim o‘tkazish maqsadida harakat qilmasligi kerak.

Xulosa

Mehnat intizomi va javobgarlik — bu korxona faoliyatining barqarorligi va mehnat jamoasining ishonchliligi garovidir. Xodim mehnat intizomini buzmasligi, o‘z burchini vijdonan bajarishi, korxona mulkiga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishi zarur. Ish beruvchi esa, o‘z navbatida, xodimning huquqlarini hurmat qilishi, intizomiy va moddiy javobgarlik choralarini faqat qonuniy asosda qo‘llashi lozim.

Intizomiy va moddiy javobgarlik mehnat qonunchiligining muhim instituti sifatida xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi mas’uliyat va ishonchni muvozanatlashga xizmat qiladi. Shunday ekan, har bir fuqaro o‘z mehnat burchini chuqur anglab, mehnat madaniyatiga amal qilsa, bu nafaqat ish joyida tartibni, balki butun jamiyatda adolat va halollik tamoyillarini mustahkamlaydi.