O‘zbekiston Respublikasining mehnat qonunchiligi barcha xodimlarning mehnat huquqlarini kafolatlaydi. Shu bilan birga, ayrim toifadagi xodimlarning mehnat faoliyati o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgani sababli, ularning mehnatini tartibga soluvchi alohida normalar ham belgilangan. Bunday xodimlar uchun mehnat sharoitlari, ish vaqti, dam olish vaqti, mehnatga haq to‘lash tartibi, mehnat shartnomasini tuzish va bekor qilish shartlari umumiy tartibdan farq qilishi mumkin.

Bu holat mehnat munosabatlarida ijtimoiy adolatni ta’minlash, mehnatning o‘ziga xos xususiyatlarini inobatga olish va xodimlarni ijtimoiy himoya qilishga xizmat qiladi.

Ayrim toifadagi xodimlar tushunchasi

Ayrim toifadagi xodimlar deganda, mehnat faoliyati o‘ziga xos sharoitlarda amalga oshiriladigan, maxsus malaka, jismoniy holat yoki ijtimoiy holat talab etiladigan shaxslar nazarda tutiladi. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 231–258-moddalarida bu toifadagi xodimlarning mehnatini tartibga solish alohida bo‘lim sifatida keltirilgan.

Bular jumlasiga quyidagilar kiradi:
– voyaga yetmaganlar (18 yoshga to‘lmagan shaxslar);
– ayollar (ayniqsa, homilador ayollar va bolali ayollar);
– nogironligi bo‘lgan shaxslar;
– pedagoglar;
– tibbiyot xodimlari;
– davlat fuqarolik xizmatchilari;
– transport, aloqa, kon, harbiy va xavfli sohalarda ishlovchilar;
– vaqtincha yoki mavsumiy ishlarda band bo‘lganlar;
– masofadan ishlovchi va uyda ishlovchi xodimlar.

Har bir toifa uchun qonunchilikda alohida mehnat sharoitlari belgilangan. Quyida ular haqida batafsil to‘xtalamiz.

Voyaga yetmagan xodimlar mehnatini tartibga solish

Voyaga yetmaganlar mehnatini huquqiy jihatdan himoya qilish davlat siyosatining muhim yo‘nalishidir. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 233–239-moddalarida bu masala batafsil bayon etilgan.

Ishga qabul qilishning eng kichik yoshi — 15 yosh. Biroq bu yoshdagi shaxslar faqat ota-onasining yozma roziligi bilan, sog‘lig‘iga zarar yetkazmaydigan engil ishlarni bajarishlari mumkin. 18 yoshga to‘lmagan shaxslar xavfli, zararli yoki kechki smena ishlari, yerosti yoki og‘ir jismoniy mehnat turlariga jalb qilinishi qat’iyan taqiqlanadi.

Voyaga yetmaganlar uchun ish vaqti qisqartirilgan:
– 15–16 yoshdagilar uchun haftasiga 24 soatdan ortiq bo‘lmagan;
– 16–18 yoshdagilar uchun haftasiga 36 soatdan ortiq bo‘lmagan ish vaqti belgilanadi.

Bundan tashqari, ularga ortiqcha ish, dam olish yoki bayram kunlari ishlash taqiqlanadi. Ularning mehnat shartnomasi faqat bandlik inspeksiyasining ruxsati bilan bekor qilinadi.

Ayollar mehnatini tartibga solish

Ayollar mehnatini tartibga solish masalalari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Mehnat kodeksining 240–247-moddalari va “Xotin-qizlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun asosida amalga oshiriladi.

Ayollarni mehnatda kamsitish taqiqlanadi. Ularga teng mehnat uchun teng haq to‘lanadi. Shu bilan birga, ayollar sog‘lig‘ini, onalik va bolalikni himoya qilish maqsadida ayrim imtiyozlar ham beriladi.

Homilador ayollar va 3 yoshgacha farzandi bor ayollar:
– kechki smenada, ortiqcha ishda yoki komandirovkalarda ishlashga majburlanmaydi;
– mehnat sharoitlari yengilroq ishga o‘tkaziladi;
– tibbiy ko‘riklar uchun ish vaqtida haq to‘langan holda ruxsat beriladi;
– ularga homiladorlik va tug‘ish ta’tili (126 kalendar kun) hamda bola parvarishi ta’tili (farzand 3 yoshga to‘lguncha) beriladi.

Ish beruvchi ayollarni bola parvarishi ta’tilidan keyin avvalgi ish joyiga qaytarishi shart.

Nogironligi bo‘lgan shaxslar mehnatini tartibga solish

Nogironligi bo‘lgan shaxslarning mehnat huquqlari “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi Qonun hamda Mehnat kodeksining 248–253-moddalari bilan tartibga solinadi.

Ular uchun:
– ish joyida maxsus sharoitlar yaratish (pandus, lift, moslashtirilgan ish joyi);
– qisqartirilgan ish vaqti yoki moslashuvchan ish jadvali;
– tibbiy ko‘rikdan o‘tish, sog‘lomlashtirish davrida to‘liq ta’til berish kafolatlari mavjud.

Ish beruvchilar nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun kvota ajratish majburiyatiga ega. 2025-yil holatiga ko‘ra, korxona xodimlari soni 20 nafardan oshsa, kamida 3 foiz ish o‘rni nogironlar uchun ajratilishi lozim.

Pedagog, tibbiyot va davlat xizmatchilari mehnati

Pedagogik va tibbiyot xodimlari mehnati o‘ziga xos ijtimoiy mas’uliyat va jamoat ahamiyatiga ega. Shu sababli ular uchun qo‘shimcha kafolatlar belgilangan:
– yiliga kamida 56 kalendar kunlik mehnat ta’tili;
– kasb faoliyatiga oid attestatsiya, malaka oshirish davrida o‘rtacha ish haqi saqlanadi;
– ularning mehnat shartnomasi faqat qonuniy asoslarda, xususan, attestatsiya natijalariga ko‘ra bekor qilinishi mumkin.

Davlat fuqarolik xizmatchilari esa “Davlat fuqarolik xizmati to‘g‘risida”gi Qonun asosida ishlaydi. Ular uchun xizmat intizomi, sodiqlik, maxfiylik, manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘ymaslik kabi maxsus majburiyatlar belgilangan.

Masofadan va uyda ishlovchi xodimlar mehnati

So‘nggi yillarda axborot texnologiyalarining rivojlanishi masofadan ishlovchi xodimlar sonining ortishiga sabab bo‘ldi. Mehnat kodeksi bu turdagi xodimlarning huquqlarini ham kafolatlaydi.

Masofadan ishlovchi xodimlar:
– mehnat shartnomasini elektron shaklda tuzishlari mumkin;
– ish joyiga kelmasdan, o‘z uyida yoki boshqa joyda vazifasini bajaradi;
– ular uchun ish vaqti, dam olish vaqti, mehnatga haq to‘lash tartibi boshqa xodimlar bilan teng huquqda belgilanadi.

Uyda ishlovchi xodimlar (masalan, tikuvchilar, hunarmandlar) uchun ham xuddi shunday huquqiy kafolatlar amal qiladi. Ish beruvchi ularga zarur asbob-uskunalar va xom ashyoni taqdim etadi yoki ularning qiymatini to‘laydi.

Xavfli sharoitlarda ishlovchi xodimlar mehnati

Kon, neft-gaz, kimyo, elektr energiyasi, transport kabi xavfli sohalarda mehnat qiluvchi xodimlar uchun maxsus mehnat muhofazasi normalari mavjud. Bu xodimlar uchun:
– maxsus kiyim-bosh, himoya vositalari;
– qo‘shimcha ta’til (kamida 6 kalendar kun);
– qisqartirilgan ish vaqti (haftasiga 36 soat);
– zararli sharoit uchun qo‘shimcha to‘lovlar belgilanadi.

Ish beruvchi xavfli ishlab chiqarish joylarida mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etishi va har yili xodimlarni tibbiy ko‘rikdan o‘tkazishi shart.

Xulosa

Ayrim toifadagi xodimlar mehnatini alohida tartibda tartibga solish — bu insonparvarlik, adolat va ijtimoiy himoya tamoyillarining amaliy ifodasidir. Har bir toifa uchun maxsus mehnat sharoitlarini yaratish orqali davlat ularning salomatligini, farovonligini va mehnat huquqlarini himoya qiladi.

O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan mehnat sohasidagi islohotlarning asosiy maqsadi — har bir fuqaroning salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish, mehnatni inson qadri bilan uyg‘unlashtirishdir. Shu bois, har bir ish beruvchi va xodim mehnat qonunchiligida belgilangan ushbu maxsus normalarni puxta bilishi va ularga amal qilishi zarur.