Mehnat muhofazasi — bu xodimlarning hayoti va sog‘lig‘ini mehnat jarayonida muhofaza qilishga qaratilgan ijtimoiy, huquqiy, texnik, sanitariya-gigiyenik va tibbiy tadbirlar tizimidir. Bu tizimning asosiy maqsadi — mehnat jarayonida inson uchun xavfsiz va sog‘lom ish sharoitlarini yaratish, mehnat faoliyati natijasida baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklarining oldini olishdir.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 37-moddasida shunday deyilgan:
“Har bir shaxs xavfsiz va sog‘lom mehnat sharoitlarida ishlash huquqiga ega.”
Bu norma davlatning inson hayoti va sog‘lig‘ini oliy qadriyat sifatida e’tirof etishini ifodalaydi.

Mehnat muhofazasi tushunchasi va mohiyati

“Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonunga (2023-yil 1-iyul) ko‘ra, mehnat muhofazasi — bu xodimlarning hayoti, sog‘lig‘i va mehnat qobiliyatini saqlab qolish uchun mehnat jarayonini xavfsiz tashkil etishning huquqiy, iqtisodiy, ijtimoiy va texnik choralari majmuasidir.

Mehnat muhofazasi tizimi quyidagi asosiy yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladi:
– mehnat xavfsizligini ta’minlash;
– ishlab chiqarishdagi xavf omillarini kamaytirish;
– texnik va sanitariya normalariga rioya etish;
– xodimlarni mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘qitish va yo‘riqnoma bilan tanishtirish;
– tibbiy nazorat va profilaktika tadbirlarini tashkil etish.

Bu chora-tadbirlarning barchasi xodimning hayotini asrash, sog‘lig‘ini saqlash va mehnat faoliyatini xavfsiz amalga oshirishga qaratilgan.

Mehnat muhofazasi bo‘yicha davlat siyosati prinsiplari

O‘zbekiston Respublikasida mehnat muhofazasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. 2023-yilda yangi tahrirdagi Qonun bilan quyidagi asosiy tamoyillar belgilandi:

1. Inson hayoti va sog‘lig‘ining ustuvorligi — ishlab chiqarish natijasidan ko‘ra inson xavfsizligi muhimroq.

2. Davlat, ish beruvchi va xodimning hamkorligi — mehnat xavfsizligini ta’minlashda har uchala tomon ham mas’uldir.

3. Profilaktika tamoyili — baxtsiz hodisalar va kasb kasalliklarini oldini olish choralari ustuvor hisoblanadi.

4. Texnik taraqqiyotga moslashuv — yangi texnologiyalarni joriy etishda xavfsizlik talablari birinchi o‘rinda turadi.

5. Ochiqlik va hisobotlilik — har bir korxona mehnat muhofazasi holati bo‘yicha hisobot yuritadi.

Davlat mehnat muhofazasini tashkil etish, nazorat qilish va takomillashtirish uchun maxsus vakolatli organ — Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi huzuridagi Mehnat inspeksiyasi orqali nazoratni amalga oshiradi.

Ish beruvchining mehnat muhofazasi bo‘yicha majburiyatlari

Har bir ish beruvchi o‘z korxonasida xodimlar uchun xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish majburiyatiga ega. Bu majburiyat quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

– ishlab chiqarish binolari, uskunalar va texnik vositalarni xavfsizlik talablari asosida saqlash;
– xodimlarni ishga qabul qilishdan avval tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish;
– yangi ishga kirgan xodimlarga mehnat muhofazasi bo‘yicha yo‘riqnoma o‘tkazish;
– xodimlarga maxsus kiyim-bosh, himoya vositalari va sanitariya sharoitlarini ta’minlash;
– xavfli sharoitlarda ishlovchilarga qo‘shimcha ta’til, qisqartirilgan ish vaqti va kompensatsiyalar belgilash;
– har bir ishlab chiqarish joyida mehnat muhofazasi bo‘yicha nazorat tizimini yo‘lga qo‘yish.

Agar ish joyida mehnat sharoiti xavfli bo‘lsa, ish beruvchi buni mehnat sharoitlarini attestatsiyadan o‘tkazish orqali aniqlaydi va xodimlarga bu haqda yozma ma’lumot beradi.

Xodimning mehnat muhofazasi sohasidagi huquq va majburiyatlari

Har bir xodim mehnat muhofazasiga doir quyidagi huquqlarga ega:
– xavfsiz va sog‘lom ish joyida mehnat qilish;
– ish sharoitlari to‘g‘risida to‘liq ma’lumot olish;
– o‘z hayoti yoki sog‘lig‘iga xavf tug‘ilganda ishni to‘xtatish huquqiga ega bo‘lish;
– ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisa yoki kasb kasalligi sodir bo‘lganda tibbiy yordam va kompensatsiya olish;
– mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘qitilish va yo‘riqnomalar bilan tanishtirilish.

Bundan tashqari, xodimning majburiyatlari ham mavjud:
– xavfsizlik qoidalariga qat’iy rioya qilish;
– himoya vositalaridan to‘g‘ri foydalanish;
– texnika xavfsizligi bo‘yicha ko‘rsatmalarga amal qilish;
– mehnat muhofazasi buzilishi holatlarini darhol ish beruvchiga xabar qilish.

Baxtsiz hodisalar va ularni rasmiylashtirish tartibi

Ish joyida sodir bo‘lgan har qanday baxtsiz hodisa, jarohatlanish yoki xodim sog‘lig‘iga zarar yetkazuvchi voqea mehnat muhofazasi qoidalarining buzilishi sifatida qayd etiladi.

Bunday hodisa yuz berganda:

1. Ish beruvchi zudlik bilan tibbiy yordam ko‘rsatadi.

2. Maxsus komissiya tuzilib, hodisaning sabablari o‘rganiladi.

3. Dalolatnoma tuziladi va Bandlik inspeksiyasiga yuboriladi.

4. Agar hodisa xodimning aybisiz sodir bo‘lgan bo‘lsa, unga moddiy va tibbiy kompensatsiya to‘lanadi.

Baxtsiz hodisa yoki kasb kasalligi natijasida xodimning mehnat qobiliyati yo‘qotilgan taqdirda, u majburiy sug‘urta tizimi orqali tovon puli oladi.

Ish joylarida mehnat muhofazasi madaniyati

Mehnat muhofazasi faqat texnik yoki huquqiy chora emas, balki bu — mehnat madaniyatining tarkibiy qismidir. Xavfsizlik madaniyati har bir xodimning mas’uliyatli bo‘lishi, o‘z hayotini qadrlashi va hamkasblarining xavfsizligini hurmat qilishi orqali shakllanadi.

Korxonalarda muntazam “Xavfsizlik haftaliklari”, “Mehnat muhofazasi kuni”, o‘quv seminarlar va amaliy mashg‘ulotlar tashkil etilishi — mehnat madaniyatini oshiradi va baxtsiz hodisalarning oldini oladi.

Xulosa

Mehnat muhofazasi — bu inson hayotini, sog‘ligini va mehnat qobiliyatini asrashga qaratilgan muhim ijtimoiy institutdir. U mehnat qonunchiligining ajralmas qismi bo‘lib, ishlab chiqarish samaradorligi va inson farovonligining kafolatidir.

O‘zbekiston Respublikasida mehnat muhofazasiga oid islohotlar inson hayotining qadri, xavfsizlik, sog‘lom mehnat sharoitlari va ijtimoiy adolat tamoyillariga asoslanmoqda. Har bir ish beruvchi va xodim ushbu tamoyillarga amal qilgan holda, mehnat jarayonini xavfsiz, madaniyatli va samarali tashkil etishi zarur.

Mehnat muhofazasi madaniyati — bu har birimizning mas’uliyatimizdir. Zero, har bir inson o‘z mehnati orqali nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy taraqqiyotga ham hissa qo‘shadi. Inson mehnati esa faqat xavfsiz sharoitda qadrli bo‘ladi.