Huquqbuzarlikning oldini olish — bu jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlash, tinchlik va osoyishtalikni saqlashga qaratilgan huquqiy, tashkiliy hamda tarbiyaviy chora-tadbirlar tizimidir. Inson faoliyati jarayonida huquq normalarini buzish xavfi doimo mavjud bo‘lganligi sababli, bunday illatlarning kelib chiqishiga yo‘l qo‘ymaslik davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Huquqbuzarlikning oldini olish deganda, shaxslarni qonunlarga itoatkorlik ruhida tarbiyalash, huquqiy ongni oshirish, profilaktik choralar ko‘rish hamda jinoyat yoki ma’muriy huquqbuzarlik sodir etilishiga sabab bo‘luvchi omillarni bartaraf etish tushuniladi.

O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, “Huquqbuzarliklar profilaktikasi to‘g‘risida”gi Qonun (2014-yil 14-mayda qabul qilingan, 2023-yil o‘zgartirishlari bilan) va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar huquqbuzarliklarning oldini olishni davlat organlari faoliyatining muhim vazifasi sifatida belgilab qo‘ygan. Ushbu qonunning 3-moddasida huquqbuzarliklar profilaktikasi — bu shaxsning g‘ayriqonuniy xatti-harakat sodir etishining oldini olishga, ularning sabablari va shart-sharoitlarini bartaraf etishga qaratilgan davlat va jamiyat faoliyati deb ta’riflanadi.

Huquqbuzarliklarning oldini olish faoliyati bir necha yo‘nalishda olib boriladi. Eng avvalo, umumiy profilaktika deb ataluvchi yo‘nalish mavjud bo‘lib, u barcha fuqarolar o‘rtasida huquqiy tarbiya, ma’rifat va madaniyatni rivojlantirishni o‘z ichiga oladi. Bu jarayonda ta’lim muassasalari, ommaviy axborot vositalari, nodavlat tashkilotlar, mahallalar, yoshlar ittifoqi, xotin-qizlar qo‘mitasi va boshqa jamoat tuzilmalari faol ishtirok etadi. Umumiy profilaktika orqali fuqarolarga qonunlarga rioya etishning ahamiyati, huquqiy savodxonlikning zarurligi haqida muntazam tushuntirish ishlari olib boriladi.

Keyingi muhim yo‘nalish bu individual profilaktika bo‘lib, u huquqbuzarlikka moyil bo‘lgan shaxslar bilan alohida ishlashni nazarda tutadi. Bunday fuqarolar bilan ichki ishlar organlari, mahalla faollari, psixologlar va pedagoglar hamkorlikda suhbatlar o‘tkazadilar, ularning ijtimoiy muammolarini hal etishda yordam beradilar, zarur hollarda ularni reabilitatsiya markazlariga yoki bandlik xizmatlariga yo‘naltiradilar. Individual profilaktikaning asosiy maqsadi — shaxsni huquqbuzarlik sodir etishidan tiyish va uni ijtimoiy foydali faoliyatga jalb etishdir.

Huquqbuzarliklarning oldini olishda iqtisodiy va ijtimoiy omillar ham katta ahamiyatga ega. Ishsizlik, kambag‘allik, ijtimoiy adolatsizlik, oiladagi muammolar yoki ta’lim-tarbiyadagi kamchiliklar ko‘plab huquqbuzarliklarga sabab bo‘ladi. Shu bois davlat tomonidan aholining bandligini ta’minlash, yoshlarni kasbga o‘rgatish, ijtimoiy himoyani kuchaytirish kabi chora-tadbirlar ham profilaktikaning tarkibiy qismi hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasida huquqbuzarliklar profilaktikasini amalga oshiruvchi asosiy subyektlar qatoriga ichki ishlar organlari, prokuratura, mahalla fuqarolar yig‘inlari, ta’lim muassasalari, yoshlar va xotin-qizlar tashkilotlari kiradi. Ichki ishlar organlari profilaktika inspektorlari aholining xavfsizligini ta’minlash, huquqbuzarliklar haqida axborot to‘plash, xavf guruhiga kiruvchi shaxslarni nazorat qilish va ularga huquqiy yordam ko‘rsatish bilan shug‘ullanadilar. Mahalla tizimi esa fuqarolarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, oilaviy muammolarni bartaraf etish va yoshlarni sog‘lom turmush tarziga yo‘naltirishda muhim o‘rin tutadi.

Huquqbuzarliklarning oldini olishda huquqiy madaniyatni oshirish va huquqiy tarbiya asosiy vosita hisoblanadi. Fuqarolar o‘z huquq va burchlarini bilgan, qonunlarga hurmat bilan qaraydigan jamiyatda huquqbuzarliklar soni tabiiy ravishda kamayadi. Shu sababli maktab va kollej o‘quv dasturlariga “Huquq asoslari”, “Davlat va huquq” kabi fanlarning kiritilishi ham profilaktikaning muhim shaklidir. Yosh avlodga qonuniylik, vatanparvarlik, fuqarolik mas’uliyati, ijtimoiy faoliyat kabi qadriyatlarni singdirish huquqbuzarliklarning ildizini bartaraf etishga xizmat qiladi.

Huquqbuzarliklarning oldini olishda davlat organlari faoliyatining ochiqligi va fuqarolarning huquqni muhofaza qilish jarayonida ishtiroki ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasining “Jamoatchilik nazorati to‘g‘risida”gi Qonuni fuqarolarga davlat organlari faoliyatini kuzatish, qonunbuzarlik holatlari haqida axborot berish va profilaktika tadbirlarida ishtirok etish imkonini beradi. Shu tariqa, jamoatchilik ham huquqbuzarliklarning oldini olishda faol hamkor sifatida qatnashadi.

Huquqbuzarliklarning oldini olishning samaradorligi ko‘p jihatdan tizimli yondashuv va uzviy hamkorlikka bog‘liq. Davlat organlari, jamoat tashkilotlari va fuqarolarning birgalikdagi harakatlari, profilaktika sohasida qabul qilingan milliy dasturlar va strategiyalar jamiyatda qonuniylikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ayniqsa, “Yoshlar — kelajagimiz”, “Obod mahalla” kabi ijtimoiy loyihalar ham bevosita huquqbuzarliklarning ijtimoiy ildizlarini kamaytirishga qaratilgan.

Xulosa qilib aytganda, huquqbuzarliklarning oldini olish — bu faqatgina jazolashga emas, balki avvalo ogohlantirish va tarbiyalashga asoslangan tizimdir. Bu tizim inson manfaatlarini himoya qilish, adolatni ta’minlash, yoshlarni to‘g‘ri yo‘lga yo‘naltirish orqali jamiyatda huquqiy ongni yuksaltirishga xizmat qiladi. Qonunga hurmat bilan qaraydigan, o‘z mas’uliyatini anglaydigan har bir fuqaro mamlakatda osoyishtalik va barqarorlikni mustahkamlashning eng ishonchli kafolatidir.