Zo‘ravonlik va uning oldini olish — bu jamiyatda inson huquqlari, ayniqsa ayollar, bolalar, keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslarning xavfsizligini ta’minlash, ularning sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilishga qaratilgan eng muhim ijtimoiy-huquqiy masalalardan biridir. Zo‘ravonlik nafaqat jismoniy zarar yetkazish, balki ruhiy, iqtisodiy va jinsiy tazyiq shaklida ham namoyon bo‘ladi. Shu bois uni aniqlash, oldini olish va unga qarshi kurashish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasida: “Hech kim qiynoqqa solinishi, zo‘ravonlik yoki boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomalaga duchor etilishi mumkin emas”, — deb qat’iy belgilangan. Bu norma inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning konstitutsiyaviy kafolatidir.

Zo‘ravonlik turli ko‘rinishlarda sodir bo‘lishi mumkin. Asosan quyidagi turlari farqlanadi:
– Jismoniy zo‘ravonlik — urish, tan jarohati yetkazish, qiynash yoki majburiy jismoniy azob berish;
– Ruhiy (psixologik) zo‘ravonlik — haqoratlash, tahdid qilish, doimiy bosim o‘tkazish, shaxsni ruhiy izolyatsiyaga solish;
– Iqtisodiy zo‘ravonlik — shaxsning mol-mulki, daromadi yoki mehnat faoliyati ustidan noqonuniy nazorat o‘rnatish, uni moddiy jihatdan qaram holatga keltirish;
– Jinsiy zo‘ravonlik — shaxsning jinsiy daxlsizligiga qarshi har qanday tazyiq yoki zo‘rlik ishlatish.

Zo‘ravonlik har qanday shaklda bo‘lishidan qat’i nazar, insonning sha’ni va erkinligiga tahdid soladi, jamiyatdagi ijtimoiy-axloqiy muhitni buzadi. Shu bois O‘zbekiston Respublikasi davlat siyosati darajasida bu masalaga jiddiy e’tibor qaratmoqda.

2019-yil 2-sentyabrda qabul qilingan “Ayollar va erkaklar uchun teng huquq va imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun hamda “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun mazkur yo‘nalishda muhim huquqiy asos bo‘ldi. Ular zo‘ravonlikka uchragan shaxslarning huquqlarini himoya qilish, ularni himoya orderlari bilan ta’minlash va aybdor shaxslarga nisbatan ma’muriy yoki jinoiy choralar ko‘rishni nazarda tutadi.

Mazkur qonunlarga muvofiq, zo‘ravonlikdan jabr ko‘rgan shaxsni himoya qilish uchun “himoya orderi” tizimi joriy etilgan. Himoya orderi — bu zo‘ravonlik sodir etgan shaxsga nisbatan ma’lum cheklovlar qo‘yiladigan hujjat bo‘lib, u jabrlanuvchini 30 kungacha (ba’zan uzaytirilgan muddatda) himoya qiladi. Bu davrda zo‘ravon shaxs jabrlanuvchiga yaqinlashish, muloqot qilish yoki u bilan bir joyda yashash huquqidan mahrum etiladi. Himoya orderini ichki ishlar organlari, prokuratura yoki sudlar chiqaradi.

Zo‘ravonlik holatlari uchun ma’muriy va jinoiy javobgarlik belgilangan. Agar zo‘ravonlik birinchi marta va yengil shaklda sodir etilsa, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks asosida ogohlantirish, jarima yoki 15 sutkagacha ma’muriy qamoq jazosi qo‘llanilishi mumkin. Ammo zo‘ravonlik qayta sodir etilsa yoki og‘ir oqibatlarga olib kelsa, jinoyat ishi qo‘zg‘atiladi va Jinoyat kodeksining 109, 110, 118, 138-moddalari asosida ozodlikdan mahrum etish jazosi tayinlanadi.

Alohida e’tibor beriladigan masala — oilaviy zo‘ravonlikdir. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, zo‘ravonlik holatlarining katta qismi aynan oilada — er-xotin, ota-ona va farzandlar, qaynota-kelin o‘rtasida sodir bo‘ladi. Shu sababli 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga “Oilaviy zo‘ravonlik” degan yangi modda (126^1-modda) kiritildi. Ushbu modda bo‘yicha aybdor shaxs 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum etilishi mumkin.

Zo‘ravonlikning oldini olish faqat jazolash bilan cheklanmaydi. Eng muhim yo‘nalish — bu profilaktika va tarbiyaviy ishlardir. Bu borada mahalla fuqarolar yig‘inlari, maktablar, ichki ishlar organlari, ijtimoiy xizmat ko‘rsatish markazlari va fuqarolik jamiyati institutlari faoliyat yuritadi. Xususan, “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari” va “Temir daftar” orqali zo‘ravonlikka moyil yoki ijtimoiy muammolarga ega oilalar nazoratga olinadi.

Shuningdek, ijtimoiy-psixologik yordam markazlari tashkil etilgan bo‘lib, ular jabrlanuvchilarga huquqiy maslahat, tibbiy yordam, psixologik qo‘llab-quvvatlash hamda vaqtinchalik boshpana bilan ta’minlaydi. 2020-yildan boshlab “1146” qisqa raqamli ishonch telefoni ham faoliyat yuritmoqda, u orqali har bir fuqaro zo‘ravonlik holati haqida xabar berishi mumkin.

Zo‘ravonlikning oldini olishda ta’lim-tarbiyaning roli beqiyosdir. Oila, maktab va mahalla darajasida o‘zaro hurmat, bag‘rikenglik, mehr-muruvvat, murosa madaniyatini shakllantirish, bolalarni ijobiy qadriyatlar ruhida tarbiyalash eng samarali profilaktika chorasidir.

Xulosa qilib aytganda, zo‘ravonlik — bu inson huquqlarini buzuvchi, jamiyatning ma’naviy-axloqiy asoslariga tahdid soluvchi og‘ir ijtimoiy illatdir. Uning oldini olish — bu nafaqat davlat, balki butun jamiyatning, har bir fuqarolarning vazifasidir. Har bir inson o‘z huquqlarini bilishi, boshqalarning huquqini hurmat qilishi va zo‘ravonlikka nisbatan murosasizlik tamoyiliga amal qilishi zarur. Faqat shundagina jamiyatda tinchlik, adolat va insonparvarlik muhitini ta’minlash mumkin bo‘ladi.