O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida: “O‘zbekiston Respublikasi boshqa davlatlarning suveren tengligi, ularning ichki ishlariga aralashmaslik, nizo va urushlarni tinch yo‘l bilan hal etish prinsiplariga amal qiladi” — deb belgilangan. Bu norma mamlakatimizning tinchlikparvar siyosatini ifoda etadi. Shu bilan birga, davlat tinchlik va xavfsizlikni buzuvchi har qanday harakatga nisbatan qat’iy kurash olib boradi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining XV bobida (150–160-moddalar) tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar turlari batafsil ko‘rsatilgan. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Davlatga xiyonat (JK 157-modda).
Davlatga xiyonat — bu O‘zbekiston Respublikasining suvereniteti, mustaqilligi, hududiy yaxlitligi, mudofaa qudrati yoki xavfsizligiga qaratilgan xatti-harakatdir. Bunga josuslik qilish, chet davlatlarga maxfiy ma’lumot yetkazish, dushman tomoniga o‘tish, xorijiy razvedka foydasiga ishlash kabi harakatlar kiradi. Bunday jinoyat uchun 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki umrbod ozodlikdan mahrum etish jazosi qo‘llanadi.
2. Terrorchilik (JK 155-modda).
Terrorchilik — bu siyosiy, diniy yoki mafkuraviy maqsadlarda jamiyatda qo‘rquv, beqarorlik, vahima uyg‘otish, davlat tuzumini beqarorlashtirish yoki hokimiyatni egallashga qaratilgan zo‘ravonlik harakatidir. Terrorchilik sodir etgan shaxs 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etilishi yoki umrbod jazoga hukm qilinishi mumkin. Terrorchilikka tayyorgarlik ko‘rish, uni moliyalashtirish, yoki terrorchi tashkilot faoliyatida qatnashish ham jinoyat hisoblanadi.
3. Konstitutsiyaviy tuzumga tajovuz (JK 159-modda).
Bu jinoyat davlat hokimiyatini zo‘rlik bilan egallash, Konstitutsiyani bekor qilish yoki o‘zgartirish, davlat hokimiyati organlarini ag‘darish maqsadida harakat qilishni o‘z ichiga oladi. Bu jinoyat demokratik tuzumga, xalq hokimiyatiga va davlat barqarorligiga jiddiy tahdiddir. Ushbu harakatlar uchun 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosi belgilanadi.
4. Millatlararo, irqiy yoki diniy adovat qo‘zg‘atish (JK 156-modda).
Bu jinoyat millatlar, elatlar, diniy konfessiyalar yoki irqiy guruhlar o‘rtasida nafrat, adovat, dushmanlikni targ‘ib etuvchi harakatlardir. Masalan, diniy yoki etnik asosda nafratni qo‘zg‘atuvchi so‘zlar, internetda kamsituvchi materiallar tarqatish, jamoat joylarida milliy g‘ururni xo‘rlovchi harakatlar shular jumlasidandir. Bu uchun 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosi qo‘llaniladi.
5. Genotsid (JK 153-modda).
Genotsid — bu milliy, etnik, irqiy yoki diniy guruhni butunlay yoki qisman yo‘q qilish maqsadida qilingan harakatdir. Bunga odamlarni ommaviy o‘ldirish, ularni yashash sharoitlaridan mahrum qilish, tug‘ilishning oldini olish, bolalarni majburan boshqa millatga o‘tkazish kabi xatti-harakatlar kiradi. Genotsid jinoyati insoniyatga qarshi jinoyat sifatida baholanadi va umrbod ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi.
6. Diniy ekstremizm va radikalizm (JK 244¹ va 244²-moddalar).
Diniy ekstremizm — bu diniy niqob ostida jamiyatda beqarorlik, adovat, zo‘ravonlikni targ‘ib etish, konstitutsiyaviy tuzumni o‘zgartirishga chaqirish harakatidir. Bunday jinoyatlar uchun 5 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosi belgilanadi. Internet orqali ekstremistik g‘oyalarni tarqatish, noqonuniy diniy guruh tuzish yoki unda qatnashish ham jinoiy javobgarlikka sabab bo‘ladi.
7. Qurolli qo‘zg‘olon (JK 158-modda) va bosqinchilik urushi olib borish (JK 151-modda) ham tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar sirasiga kiradi. Ular xalqaro tinchlikni buzuvchi harakatlar bo‘lib, davlatlararo mojarolarni keltirib chiqaradi.
Bunday jinoyatlar uchun jazolar og‘ir bo‘lishining sababi — ular faqat alohida shaxsga emas, balki butun xalq, davlat va xalqaro hamjamiyat xavfsizligiga zarar yetkazadi. Shu sababli ularni sodir etgan shaxslar eng qat’iy tarzda javobgarlikka tortiladi.
Tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlarning oldini olish davlat, jamiyat va xalqaro hamkorlikning birgalikdagi faoliyati orqali amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT), Shanxay hamkorlik tashkiloti (SHHT), Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) kabi xalqaro tuzilmalar bilan hamkorlikda terrorizm, ekstremizm va odam savdosiga qarshi kurashish bo‘yicha xalqaro shartnomalarga qo‘shilgan.
Shuningdek, ichki xavfsizlikni ta’minlash maqsadida Milliy xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi, Milliy gvardiya va Mudofaa vazirligi organlari o‘zaro hamkorlikda faoliyat yuritadi. Fuqarolarning hushyorligi, axborot madaniyati va huquqiy ongini oshirish ham tinchlikni saqlashda muhim o‘rin tutadi.
Xulosa qilib aytganda, tinchlik va xavfsizlikka qarshi jinoyatlar — bu davlat va xalq hayotiga, ularning erkinligiga, suverenitetiga va xalqaro barqarorlikka tahdid soluvchi og‘ir jinoyatlar turidir. Ularning oldini olish, erta aniqlash va qat’iy jazolash davlat mustaqilligi, milliy xavfsizlik hamda xalqaro tinchlikni ta’minlashning kafolatidir. Shu bois har bir fuqaro tinchlikni qadrlashi, millatlararo totuvlikni asrab-avaylashi va ekstremistik g‘oyalarga qarshi hushyor bo‘lishi zarur.