Davlat hokimiyati organlari, mansabdor shaxslar va boshqaruvdagi boshqa subyektlar jamiyat oldida alohida mas’uliyatga ega. Shu bois ular faoliyatida qonun, huquq, vakolat va boshqaruv tartiblariga toʻliq rioya qilishi kerak. Agar bu tartiblar buzilsa — boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar sodir bo‘lishi mumkin. Ular jamiyat tartibini, davlat apparatini va fuqarolarning huquq­larini himoya qilish tizimini, boshqaruvning qonuniyligini oʻta jiddiy ravishda ohirga yetkazadi.

“Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar” deganda — davlat boshqaruvi va mansabdor shaxslar faoliyatidagi huquq-qoidalarni, boshqaruvning vakolatlari hamda tartiblarini buzish maqsadida sodir etilgan aybli xatti-harakatlar tushuniladi. Ushbu jinoyatlar ikki guruhga ajratiladi: mansabdor shaxslar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlar va mansabdor bo‘lmagan shaxslar hamda tashkilotlar tomonidan boshqaruv tartibiga tajovuz (masalan, mansabdorligini suiiste’mol qilish, hokimiyat vakolatini chetga chiqish) sodir etilishi. 

Jinoyat kodeksida “Hokimiyat, boshqaruv va jamoat birlashmalari organlarining faoliyati tartibiga qarshi jinoyatlar” degan bo‘lim mavjud.
– Xususan, modda 205, 206, 207, 208, 209 kabi moddalar mansabdor shaxslar tomonidan sodir etiladigan boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni belgilaydi. 
– Bo‘lim shuningdek mansabdor bo‘lmagan shaxs yoki guruh tomonidan amalga oshiriladigan boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarni ham nazarda tutadi (masalan, 211-229­moddalar). 

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar jamiyatdagi boshqaruv - huquqiy tartibning buzilishidan boshlanadi. Agar mansabdor shaxs vakolatini suiiste’mol qilsa, hujjatlarni soxtalashtirsa, xizmat vazifasini soddaroq qilib bajarsa, yoki hokimiyat vakolatiga kirmaydigan harakatlarni amalga oshirsa — bu boshqaruv tartibiga jabha ochilish hisoblanadi.

Bunday jinoyatlar quyidagicha oqibatlarga olib kelishi mumkin: davlat organlari ishiga shubha tug‘ilishi, mansabdor shaxsga bo‘lgan ishonchning pasayishi, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklari buzilishi, davlat apparati samaradorligining susayishi.

• Jinoyat kodeksi 205‑modda — Mansabdor shaxsning hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilishi.

• Jinoyat kodeksida keyingi moddalar: 206, 207, 208, 209 — mansabdor shaxslar tomonidan poraxo‘rlik, mansabni noto‘g‘ri ishlatish, mansabga sovuqqonlik bilan qarash kabi harakatlarni nazarda tutadi. 

• Jinoyat kodeksi 211‑modda va keyingi moddalarda — mansabdor bo‘lmagan shaxslar yoki guruhlar tomonidan boshqaruv tartibiga qarshi sodir etiladigan jinoyatlar keltiriladi. 

Javobgarlik va jazolar

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar uchun jazo choralari jinoyatning og‘irligiga, yetkazilgan zarar miqdoriga, mansabdorlik darajasiga, takrorlanishga, guruh bilan sodir etilgan bo‘lishiga qarab belgilanadi. Masalan, mansabdor shaxs tomonidan vakolatini suiiste’mol qilganlik yoki pora olganlik holatlari jiddiy jazo cha­ra­lari bilan jazolanadi. 

Oldini olish

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlarning oldini olishning muhim tamoyillari quyidagilardir:

• mansabdor shaxslarning vakolatlari aniq belgilanishi, ularning faoliyati ochiqligi va nazorat ostida bo‘lishi;

• huquqiy savodxonlikni oshirish, mansabdor shaxslar va fuqarolarni boshqaruv tartiblari, mansab vakolatlari haqida xabardor qilish;

• korrupsiya va mansabni suiiste’mol qilishga qarshi profilaktik chora-tadbirlar joriy etish;

• ichki nazorat va auditi tartibining kuchaytirilishi, mansabdor shaxslar faoliyati huquqiy jihatdan tekshirilishi.

Xulosa

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar — bu davlatning boshqaruvi qonun asosida bo‘lmasligi va mansabdor shaxslarning huquqbuzarligi orqali amalga oshiriladigan huquqiy o‘zgarishdir. Ularni oldini olish, aniqlash va jabrlanuvchilar huquqlarini himoya qilish — huquqiy davlat va qonun ustuvorligi tamoyillarini ta’minlashda muhim rol oʻynaydi.