Ekologik-huquqiy javobgarlik — bu atrof-muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik xavfsizlikni ta’minlash sohasidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun shaxsga yoki tashkilotga nisbatan davlat tomonidan qo‘llaniladigan huquqiy majburlov chorasidir. U ekologik huquqbuzarlik sodir etilgan taqdirda qo‘llaniladi va tabiat hamda jamiyat manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan. O‘zbekiston Respublikasida ekologik-huquqiy javobgarlikning huquqiy asoslari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Jinoyat kodeksi, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks, Fuqarolik kodeksi hamda “Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun bilan belgilanadi.

Konstitutsiyaning 68-moddasiga ko‘ra, yer, yer osti boyliklari, suvlar, o‘rmonlar, o‘simlik va hayvonot dunyosi xalq mulkidir hamda davlat ularni muhofaza qilishni ta’minlaydi. Shuningdek, 62-moddada har bir fuqaro atrof-muhitga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lishga majbur ekani ko‘rsatilgan. Shu tamoyillarga asoslanib, ekologik qonunlarga rioya qilmaslik, tabiatni ifloslantirish, chiqindilarni noqonuniy tashlash, suv, yer, havo, o‘rmon resurslarini talon-toroj qilish kabi xatti-harakatlar uchun javobgarlik belgilanadi.

Ekologik-huquqiy javobgarlik uch asosiy shaklda amalga oshiriladi: ma’muriy, fuqarolik-huquqiy va jinoiy javobgarlik. Ma’muriy javobgarlik O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 65–96-moddalarida belgilangan bo‘lib, tabiatni muhofaza qilish sohasidagi qonunbuzarliklar uchun jarima, maxsus ruxsatnomalarni bekor qilish yoki faoliyatni to‘xtatish kabi chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, MJKning 79-moddasiga binoan o‘rmonlarni noqonuniy kesish yoki o‘simlik dunyosiga zarar yetkazish, MJKning 80-moddasiga ko‘ra esa suv resurslaridan foydalanish qoidalarini buzish uchun ma’muriy javobgarlik belgilanadi.

Jinoiy javobgarlik esa atrof-muhitga og‘ir zarar yetkazgan yoki tabiatdan foydalanish sohasida jiddiy qonunbuzarlik sodir etgan shaxslarga nisbatan qo‘llaniladi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 193–204-moddalarida ekologik jinoyatlar aniq ko‘rsatilgan. Masalan, JKning 193-moddasida atrof-muhitni muhofaza qilish qoidalarini buzish, 194-moddada atmosfera havosini ifloslantirish, 195-moddada suv yoki yer resurslarini zaharlash, 198-moddada noqonuniy ov qilish yoki baliq ovlash, 200-moddada o‘rmonlarni yo‘q qilish yoki shikastlantirish, 203-moddada esa ekologik xavfsizlik talablarini buzish uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan. Ushbu jinoyatlar uchun katta miqdordagi jarima, muayyan faoliyat bilan shug‘ullanish huquqidan mahrum etish, tuzatish ishlari yoki 3 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum etish jazosi belgilanadi.

Fuqarolik-huquqiy javobgarlik esa atrof-muhitga yetkazilgan moddiy zarar uchun javobgar shaxs tomonidan zararni qoplash majburiyatini bildiradi. Bu O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 985–991-moddalarida mustahkamlangan. Ya’ni, kim atrof-muhitga zarar yetkazgan bo‘lsa, u o‘z harakatlari (yoki harakatsizligi) oqibatida yuzaga kelgan zarar uchun to‘liq moddiy javob beradi. Masalan, ishlab chiqarish korxonasining chiqindilari tufayli aholi sog‘lig‘iga yoki yer sifatiga zarar yetkazilgan taqdirda, korxona zararni qoplashga majbur bo‘ladi.

Ekologik-huquqiy javobgarlikning asosiy maqsadi — atrof-muhitni muhofaza qilishga qaratilgan qonunlarga rioya etilishini ta’minlash, tabiatni ifloslantirish va talon-toroj qilishning oldini olish hamda fuqarolarda ekologik madaniyatni shakllantirishdir. “Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonunning 4-moddasida har bir fuqaroning sog‘lom va qulay tabiiy muhitda yashash huquqi davlat tomonidan kafolatlanadi, deb belgilangan. Shu bilan birga, Qonunning 12-moddasiga binoan, ekologik qonunlarni buzgan shaxslar javobgarlikka tortilishi shart.

O‘zbekiston Respublikasi hukumatining so‘nggi yillardagi ekologik siyosati ekologik qonunbuzarliklarga nisbatan javobgarlikni kuchaytirishga qaratilgan. Xususan, 2024-yil 21-noyabrda qabul qilingan O‘RQ-1004-son Qonun bilan daraxtlarni noqonuniy kesish, chiqindilarni noqonuniy tashlash va yer resurslariga zarar yetkazish uchun jazo choralarini og‘irlashtiruvchi o‘zgartirishlar kiritilgan.

Xulosa qilib aytganda, ekologik-huquqiy javobgarlik — bu tabiatni himoya qilish, inson salomatligini saqlash va ekologik barqarorlikni ta’minlash yo‘lida davlat tomonidan joriy etilgan muhim huquqiy mexanizmdir. U har bir fuqaro, korxona va tashkilotning tabiat oldidagi mas’uliyatini oshiradi. Shunday ekan, har bir inson ekologik qonunlarga amal qilishi, atrof-muhitni asrab-avaylashi va ekologik madaniyatni yuksaltirish orqali mamlakatning barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shishi lozim.