Biologik xilma-xillik — bu Yer biosferasida yashovchi barcha jonli organizmlar (o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar, mikroorganizmlar), ularning genetik resurslari va ular tashkil etgan ekotizimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar majmuasidir. Tabiiy muhitning xilma-xilligi — ekologik muvozanat, ekotizimlarning barqarorligi va insoniyatning yashash sharoitlari uchun muhim strategik boylikdir.

O‘zbekistonn Respublika­si Konstitutsiyasining 55-moddasida yer, yer osti boyliklari, suvlar, o‘rmonlar, o‘simlik va hayvonot dunyosi xalq mulki ekani va davlat tomonidan muhofaza qilinishi belgilangan. Shu bilan birga, har bir fuqaro atrof-muhitga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish majburiyati olgan. Bu huquqiy tamoyillar biologik xilma-xillik muhofazasi uchun asosiy normativ manba hisoblanadi.

Mamlakatimizda biologik xilma-xillikni muhofaza qilish uchun turli qonun-huquqiy hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar to‘g‘risida Qonun” (2004 yil 3-dekabr) orqali tabiatni muhofaza qilinadigan hududlar tashkil etilishi belgilangan.  Shu hududlar ichida milliy bog‘lar, davlat qo‘riqxonalar, yodgorliklar kabi zonalar bo‘lib, ular biologik xilma-xillikni saqlashda ayni muhim rol o‘ynaydi.

Boshqa hujjatlar — “Hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan foydalanish to‘g‘risida Qonun”, “O‘simlik dunyosini muhofaza qilish va oqilona foydalanish to‘g‘risida Qonun” va “Atrof‑muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida Qonun” kabi hujjatlar ham biologik xilma-xillikka oid huquqiy jihatlarni muvofiqlashtiradi. 

Biologik xilma-xillikni muhofaza qilishning asosiy maqsadi — turli turlar, genetik resurslar va ekotizimlarning buzilishidan, yo‘qolishidan himoya qilish, tabiat resurslaridan barqaror va oqilona foydalanishni ta’minlash, hamda kelajak avlodlarga toza va sog‘lom tabiatni yetkazishdir. Mamlakatimizda 2019-2028 yillarga mo‘ljallangan “Biologik xilma-xillikni saqlash va barqaror foydalanish milliy strategiyasi” qabul qilingan.

Biologik xilma-xillikga tahdid soluvchi omillar qatoriga kiradi: tabiiy muhitning yo‘q qilinishi yoki fragmentatsiyasi (o‘rmon kesish, shahar kengayishi), iqlim o‘zgarishi, invaziv (chetdan kirib kelgan) turlar, chiqindilar va ifloslantiruvchilarning ta’siri, biologik resurslardan noqonuniy foydalanish (masalan, brakonerlik). 

Biologik xilma-xillikni muhofaza qilish choralariga quyidagilar kiradi: muhofaza etiladigan tabiiy hududlar yaratish va kengaytirish, yo‘qolib borayotgan turlarni qayta tiklash, ilmiy monitoring va tadqiqotlar olib borish, xalqaro konvensiyalarni amalga oshirish (masalan, “Biologik xilma‑xillik to‘g‘risidagi Konvensiya”, 1992) orqali hamkorlik qilish. 

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning hajmi so‘nggi yillarda oshayotganligi ham ma’lumotlarda keltirilgan — masalan, O‘zbekistonda muhofaza etiladigan tabiiy hududlar maydoni besh yilda 12 % gacha kengaytirilmoqda. 

Hamda biologik xilma-xillikni muhofaza qilish tarbiyaviy, ma’rifiy jihatdan ham amalga oshirilmoqda — maktab va oliy ta’lim muassasalarida ekologik madaniyat, ekologik huquq savodxonligi oshirilmoqda.

Xulosa qilib aytganda, biologik xilma-xillikni muhofaza qilish — bu nafaqat ekologik, balki huquqiy, ijtimoiy va iqtisodiy muammo hisoblanadi. U har bir fuqaroning huquq va burchlari bilan bog‘liq va davlat tomonidan normativ-huquqiy jihatdan qo‘llab-quvvatlanadi. Tabiatni asrab-avaylash — bu jamiyat taraqqiyoti va insoniyat farovonligi uchun muhim tamoyildir.