Nikoh, uni tuzish va tugatish asoslari oilaviy huquqning eng muhim institutlarini tashkil etadi. Nikoh — bu jamiyat tomonidan tan olingan, davlat tomonidan huquqiy jihatdan rasmiylashtirilgan erkak va ayolning oila qurish maqsadida tuzilgan ixtiyoriy ittifoqidir. Nikohning tuzilishi, uning barqaror davom etishi va zarur hollarda qonuniy tugatilishi jamiyatning ijtimoiy barqarorligi, oilaning mustahkamligi hamda shaxsning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun muhim ahamiyatga ega.

Avvalo, nikohning tuzilishi faqat erkinlik va ixtiyoriylik tamoyilida amalga oshiriladi. Hech kim majburan nikohga kiritilishi mumkin emas. Nikoh tuzish uchun ikki tomonning o‘zaro roziligi, ma’lum yoshga yetgan bo‘lishi, ruhiy va jismoniy holatining bunga monelik qilmasligi hamda boshqa qonuniy talablar mavjud bo‘ladi. Davlat fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etuvchi organlar (FHDYO) nikohni rasmiylashtirish orqali uni huquqiy kuchga kiritadi. Diniy marosimlar esa faqat rasmiy nikoh tuzilganidan keyin amalga oshirilishi mumkin. Nikoh tuzilganidan so‘ng er-xotin bir qator huquq va majburiyatlarga ega bo‘ladi: oila mulkini birgalikda boshqarish, bolalarni tarbiyalash, o‘zaro moddiy yordam ko‘rsatish, bir-birining sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish kabi vazifalar shular jumlasidan.

Nikohni tuzatish — bu er-xotin o‘rtasidagi oilaviy munosabatlarni mustahkamlash, mavjud kelishmovchiliklarni bartaraf etish va oilaviy nizolarni yumshatish maqsadida amalga oshiriladigan choralar tizimidir. Nikohni tuzatish odatda oilaviy maslahatchilar, psixologlar, mahalla mutaxassislari yoki yarashtirish komissiyalari orqali amalga oshiriladi. Ularning vazifasi er-xotinning muammolarini aniqlash, yechimlar topish va ajralishga yo‘l qo‘ymaslikdan iboratdir. Ko‘plab oilaviy nizolar muloqot yetishmasligi, iqtisodiy qiyinchiliklar, psixologik bosimlar yoki qarindoshlar aralashuvi kabi omillar natijasida yuzaga keladi. Agar ushbu muammolar vaqtida hal etilsa, ko‘plab oilalar o‘z faoliyatini davom ettirishi va barqaror bo‘lishi mumkin. Shu sababli nikohni tuzatish jamiyat uchun ham muhim ijtimoiy mexanizm hisoblanadi.

Nikohni tugatish asoslari esa qonun bilan qat’iy belgilangan bo‘lib, ularning har biri er-xotin o‘rtasida oila sifatida yashash imkoniyati qolmaganligini bildiradi. Nikohning tugatilishi uch asosda amalga oshirilishi mumkin: o‘lim, sud qarori va bir tomonning bedarak yo‘qolgan deb topilishi. Eng ko‘p uchraydigan holat — sud tartibida ajralishdir. Sud nikohni tugatishda bir qator mezonlarni o‘rganadi: oila birligi qay darajada buzilgan, er-xotinning kelishish imkoniyati bormi, bolalarning manfaatlari qanday ta’minlanadi va boshqalar. Agar oilani saqlab qolish imkoni yo‘q deb topilsa, sud nikohni bekor qiladi.

Nikohni tugatishga asos bo‘ladigan holatlar orasida er-xotinning uzoq muddatli kelishmovchiliklari, birga yashashning imkonsizligi, oilaviy zo‘ravonlik, befarqlik, spirtli ichimliklarga yoki boshqa zararli odatlarga ruju qo‘yish, iqtisodiy yoki ma’naviy mas’uliyatsizlik kabi omillar bo‘lishi mumkin. Shuningdek, nikoh shartlari buzilganda, ya’ni er-xotinlardan biri o‘z majburiyatlarini bajarmaganda, bolalar tarbiyasiga e’tiborsiz bo‘lganda yoki oilaning uzluksiz davom etishiga monelik qiladigan boshqa asoslar mavjud bo‘lganda ham nikoh sud tartibida tugatiladi.

Ajralish jarayonida eng muhim masalalar — bolalarning kim bilan qolishi, aliment belgilanishi, mulkni bo‘lish va bir-biriga taalluqli boshqa majburiyatlarni aniqlashdir. Sud bolalarning manfaatini ustuvor qo‘yadi va ularga ruhiy, ijtimoiy hamda moddiy zarar yetkazilmasligini ta’minlashga intiladi. Nikoh tugatilganidan so‘ng ham ota-ona bolalarni tarbiyalash bo‘yicha o‘z majburiyatlaridan ozod etilmaydi.

Xulosa qilib aytganda, nikoh — jamiyatda oila institutining huquqiy asosidir; uni tuzish shaxslarning erkin roziligiga tayanadi, uni tuzatish oilani saqlashga yordam beradi, tugatish esa oxirgi chora bo‘lib, faqat oilaviy munosabatlar davom etishi imkonsiz bo‘lganda amalga oshiriladi. Nikohning tuzilishi, davom ettirilishi va tugatilishi bo‘yicha belgilangan qonuniy tartiblar shaxsning huquqlarini, bolalarning manfaatlarini hamda jamiyatning ijtimoiy barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.